Halverwege voelde ik mijn handen niet meer

Afgesteld in de jaren zestig

Stel je een kantoor voor in de jaren zestig. Overhemden, stropdassen, rook boven de bureaus. Op de werkvloer zaten vooral mannen.

In die tijd werd het rekenmodel bedacht waar de verwarming op kantoor nog altijd op leunt (1). Een van de vragen daarin: hoeveel warmte maakt een mens terwijl hij achter een bureau zit? Voor het antwoord namen ze een gemiddelde. Een man van een jaar of veertig, zo'n zeventig kilo (1).

Vijftig jaar later maten onderzoekers in Maastricht het na bij een groep jonge vrouwen achter een bureau. Hun lijf maakte flink minder warmte dan die man uit het model (1). Of dat het hele verhaal is, daarover verschillen onderzoekers van mening. Kleding en de airco tellen ook mee (2).

Het verklaart wel waarom zoveel vrouwen op kantoor met een vest over de stoel zitten. De ruimte is afgesteld op iemand anders.

Koude handen, warm hart

Wordt het koud, dan knijpt je lijf de bloedvaatjes in je handen en voeten dicht. Er stroomt minder warm bloed naar buiten, zodat je hart en je organen warm blijven (3). Je vingers zijn het eerste wat je opgeeft.

Onderzoekers in Utah maten bij 219 mensen, van baby tot 84 jaar, de temperatuur in het oor en op de hand. Vrouwen hadden een iets warmere kern dan mannen, maar hun handen waren anderhalve graad kouder (4). Ze noemden hun stuk "Cold hands, warm heart". Koude handen, warm hart. Het spreekwoord klopt gewoon.

Koude handen betekenen dus meestal geen slechte doorbloeding. Het lijf beschermt de kern, en bij vrouwen doet het dat gemiddeld net wat grondiger.

Je huid is een radiator

Waarom de een eerder koude handen heeft dan de ander, komt vooral door hoe je gebouwd bent (5). Hoe dat werkt, is eigenlijk prachtig.

Je huid geeft warmte af, als een radiator. Hoe meer huid je hebt per kilo lijf, hoe sneller je warmte kwijtraakt. Een klein lijf heeft naar verhouding veel huid. Daarom koelen kleinere voeten ook sneller af (6).

Je spieren maken warmte, ook als je stilzit. Hoe meer spier, hoe groter je kachel.

Kijk dit weekend maar eens naar Thialf. Na de finish kijken de schaatsers eerst naar de tijd. Dan gaat het pak open, in een ijshal. Hun spieren hebben zoveel warmte gemaakt dat ze moeten afkoelen. Pas als ze uitgereden zijn en hun hart tot rust komt, gaat de jas aan.

En vet werkt als een jas om je kern. Je organen blijven er lekker warm door, maar er komt ook minder warmte bij je huid en je vingers (4, 5).

Ben je groot en gespierd, dan heb je een flinke kachel en naar verhouding weinig radiator. Ben je kleiner, met minder spier, dan blijft je kern prima op temperatuur. Alleen betalen je handen en voeten de rekening.

Worden je vingers wit of blauw, doen ze vaak pijn of blijven ze lang tintelen, dan is het iets anders. Dan is het tijd voor de huisarts (7).

Bij ons thuis gaat hij 's avonds een graadje omhoog

Dit najaar stookt heel Nederland zuiniger. Wie de verwarming aan heeft, zet hem gemiddeld op 19,6 graden, twee jaar geleden was dat nog 20 (8). De WHO houdt 18 graden aan als ondergrens voor een gezond huis (9).

Bij ons in de werkplaats maakt het weinig uit. Daar ben je de hele dag in de weer, en dan draait je eigen kachel gewoon mee. Een koele ruimte is dan eerder fijn.

Thuis hebben we niet veel nodig. De kinderen groeien op in een huis dat niet te warm is. Alleen tegen de avond zetten we hem een graadje hoger, om lekker te hangen.

Is het dan toch net te fris, dan zie ik het bij mijn dochters meteen. Slofjes aan, schoudertjes omhoog.

Schouders omhoog

Het is misschien wel de meest natuurlijke beweging die er is. Ken je het? Je bent net te dun gekleed, er komt een koud briesje langs, en zonder dat je erover nadenkt gaan je schouders omhoog. Je maakt jezelf een beetje kleiner.

In Zweden zetten onderzoekers twaalf mensen achter een beeldscherm in de tocht, bij gewoon 22 graden. De huid op hun schouders koelde maar anderhalve graad af. Toch schoten de spieren in hun nek en schouders al aan (10).

Bij mensen die voor hun werk veel in de kou staan, komen nekpijn en lage rugpijn vaker voor. Ook als je rekening houdt met zwaar werk en stress (11).

Dinsdag is het de Nationale Dag van de Rugpijn. Het meeste onderzoek naar warmte en rugpijn ging over rugpijn die net begonnen is. Daar verlicht warmte de pijn, voor even (12). Over rugpijn die al jaren speelt, is nog weinig gemeten.

Wat ik wel hoor: veel klanten vertellen me dat ze de HUG vooral voor hun rug gebruiken. En dat ze er blij mee zijn. Dat is geen onderzoek. Het is wel wat mensen me na een paar maanden zeggen.

Kun je minder kouwelijk worden?

Ja. En sneller dan je denkt.

In Maastricht zaten zeventien jonge volwassenen tien dagen lang elke dag tot zes uur in een kamer van 15 à 16 graden. Na die tien dagen vonden ze dezelfde kamer warmer en rilden ze minder (13).

Dat komt onder meer door bruin vet. Het zit vooral rond je sleutelbeenderen (14). Het is bruin door de enorme hoeveelheid energiecentrales in de cellen. Gewoon vet slaat energie op. Bruin vet verbrandt het meteen en maakt er warmte van, zonder dat je hoeft te rillen (15). In de tien dagen kou werd het bruine vet van de proefpersonen actiever (13).

Daar gaat het ook over in de koudetraining van Wim Hof. Sinds zijn cursus douche ik nooit meer warm.

Maar nu komt het mooie. Dezelfde onderzoekers in Maastricht hebben Wim Hof zelf gemeten, naast zijn eeneiige tweelingbroer, die niks met kou doet (16).

Ik had gegokt dat Wim veel meer bruin vet had. Ze hadden ongeveer evenveel (16). Het verschil zat ergens anders: Wims kern koelde minder af en hij vond de kou minder vervelend (16). De onderzoekers denken dat zijn ademhaling daar veel mee te maken heeft. Het zijn wel maar twee mensen.

Het past bij wat ik bij het ijsbad merk. Met een paar rustige ademhalingen vooraf is de eerste schrik kleiner.

Je hebt meer in handen dan de thermostaat

Hoe warm je het hebt, hangt dus maar voor een deel af van de thermostaat. Je bouw telt mee, hoeveel je beweegt, hoe gewend je bent aan kou. En vooral: of je handen en je voeten warm zijn.

In Berkeley testten onderzoekers wat er gebeurt als je niet de kamer verwarmt, maar het lijf zelf. Een verwarmde stoel, een warme zool in je schoen, een warme polssteun op je bureau. Met die drie samen vond ruim tachtig procent van de mensen een kamer van 18 graden prima (17).

Ik moest denken aan de avonden bij het kampvuur aan het strand. In je rug is het frisjes, de zee maakt het niet warmer. Maar je handen en je voeten zijn bij het vuur. En dan is het goed.

Met mijn zus bij het vuur. Dit keer in het bos, maar het gevoel is hetzelfde.

Thuiskomen

Thuis zet ik de fiets in de schuur. Ik krijg de sleutel bijna niet uit mijn zak.

En dan, binnen, komt het. Eerst prikt het. Dan gaat het tintelen, tot in mijn vingertoppen. Ik voel het bloed terugstromen.

Dat tintelen is je lijf dat de vaatjes weer opendraait. De kern is veilig. De handen mogen weer meedoen.

Probeer vanavond iets. Kom je koud binnen, draai dan niet meteen aan de thermostaat. Warm eerst je handen en je voeten. Kijk wat de rest van je lijf dan doet.

Reset. Every Day.

Een HUG gaat nog een flink stuk verder dan warme handen en voeten. Hij is gemaakt om je helemaal te laten doorwarmen. Twintig minuten, tot je lijf ontspant en je hoofd stil wordt. Tot je weer bij jezelf bent.