Na drie deuren vond mijn oudste het genoeg

Een ritueel is meer dan een gewoonte

Onderzoekers maken een onderscheid tussen die twee. Een gewoonte is praktisch en mag elke keer een beetje anders gaan. Een ritueel heeft een vaste volgorde, je herhaalt het precies zo, en het betekent meer dan wat je er praktisch mee bereikt (1).

De vuilnis buiten zetten is een gewoonte. Een pompoen uithollen met je vader en er daarna zingend mee langs de deuren gaan, is een ritueel.

Ik ken het van sport. Warmlopen, rekken, altijd in dezelfde volgorde, om je lichaam op een bepaalde plek te krijgen. Je lichaam volgt je gedrag, daar geloof ik echt in.

Maar waarom maken mensen ze eigenlijk? Het mooiste antwoord dat ik vond, komt van een eiland bij Nieuw-Guinea.

Op de lagune hadden de vissers geen magie nodig

Ruim honderd jaar geleden deed de antropoloog Bronisław Malinowski onderzoek op de Trobriand-eilanden. Hij keek daar onder meer hoe de bewoners visten, en hij zag twee heel verschillende werelden.

In de dorpen aan de binnenlagune was vissen makkelijk. Ze deden het met gif. Het lukte altijd, de vangst was groot en er kon weinig misgaan (2).

Aan de kust van de open zee was het een ander verhaal. Daar was vissen gevaarlijk. En of je iets ving, hing af van de vraag of er een school vis langskwam (2).

Wat Malinowski het meest opviel: op de lagune, waar de vissers helemaal op hun kennis en hun handen konden vertrouwen, kwam er geen magie aan te pas. Op zee hoorde er een heel stelsel van magie bij (2). Met spreuken die van een familie waren en van ouder op kind overgingen (3).

Het waren dus geen bijgelovige mensen. In de lagune vertrouwden ze gewoon op wat ze wisten. De magie begon pas op het punt waar ze de afloop niet meer zelf in de hand hadden.

En volgens Malinowski deed die magie ook echt iets. Ze gaf de vissers het vertrouwen om toch uit te varen (3).

Kano's in de ondiepe lagune van de Trobriand-eilanden. Malinowski maakte deze foto zelf, ergens tussen 1915 en 1918.

Je handen beginnen er vanzelf mee

Bijna een eeuw later deden onderzoekers in Tsjechië het na in een lab. Van 62 studenten kreeg de helft te horen dat ze zo meteen een spreekbeurt moesten houden. Ondertussen moesten ze een voorwerp schoonpoetsen, met bewegingssensoren om hun polsen (4).

Wie de spreekbeurt verwachtte, poetste niet langer dan de rest. Wel anders. Met meer herhaling en strakkere bewegingen, steeds weer hetzelfde rondje (4). Een ander team zag later hetzelfde bij 180 studenten (5).

Niemand had ze dat gevraagd. Zodra er iets op het spel stond, begonnen hun handen er vanzelf mee.

Tien keer hartslag 81

Maakt zo'n ritueel je dan ook rustiger, zoals Malinowski dacht? Daar bestond een beroemd onderzoek over, uit 2016. Studenten die vooraf een verzonnen ritueel uitvoerden, zouden minder zenuwachtig zijn en een lagere hartslag hebben (6).

Dat onderzoek is in 2024 ingetrokken. De onderzoekers vertrouwden hun eigen gegevens niet meer (7). In één reeks metingen hadden tien deelnemers achter elkaar precies dezelfde hartslag: 81 (8).

Daarna is het overgedaan, met 268 studenten en een plan dat vooraf vastlag. De spanning zakte na het ritueel wel. Alleen nauwelijks meer dan na een andere klus, of na gewoon niks doen (9).

Dat we rituelen maken als het spannend wordt, staat dus stevig. Dat ze je kalmeren, kan ik je niet met zekerheid zeggen.

De hartslag van de familie langs de kant

Eén meting vind ik te mooi om te laten liggen. In een Spaans dorp van 600 inwoners lopen ze elk jaar over gloeiende kolen. Onderzoekers maten daar de hartslag van 38 mensen, lopers en publiek (10).

Bij familie en vrienden langs de kant ging de hartslag gelijk op met die van de loper. Bij toeschouwers die er niemand kenden, gebeurde dat niet (10). Terwijl ze precies hetzelfde zagen.

Ik liep woensdag een paar meter achter mijn jongste toen ze in haar eentje aanbelde.

Sint-Maarten is zelf ook steeds veranderd

Thuis zocht ik op waar het feest vandaan komt. Het valt op 11 november omdat Martinus van Tours op die dag in 397 werd begraven (11). Het langs de deuren gaan wordt in verband gebracht met arme mensen, die met fakkels om eten en brandstof voor de winter vroegen (12). Het lopen met lampionnen zoals wij het kennen, kreeg pas vanaf de jaren tachtig een flinke zet, via de kinderopvang (11).

In Zweden, waar ik vaak ben, vieren ze op 13 december Lucia. Het oudste bezoek van een in het wit geklede Lucia dat bekend is, dateert van 1764. De krans met lichtjes, de optocht en de liederen kwamen pas in de negentiende en twintigste eeuw bij elkaar (13). Echt groot werd het nadat een Stockholmse krant in 1927 een optocht organiseerde (14).

Wat voelt alsof het er altijd is geweest, is dus steeds van vorm veranderd. Van fakkel naar lampion, en bij ons naar een pompoen.

Een ritueel dat verandert, is nog niet voorbij.

Thuis voelt de avond onaf zonder

Mijn eigen avond heeft ook een vaste volgorde. Eerst de HUG. Dan koud douchen, tanden poetsen, nog even bij de kinderen kijken, beneden alles uit en dicht, en dan mediteren. Vaak met kaarsen aan in plaats van het grote licht.

Sla ik dat over op een avond dat ik gewoon thuis ben, dan voelt de avond onaf. Kom ik laat thuis van iets, dan heb ik er veel minder moeite mee. Dan was de hele avond toch al anders.

Zo werkt het bij mij: het ritueel hoort bij een plek en een moment. Valt dat moment weg, dan mis ik het ritueel ook minder.

Zo begin je er zelf een

Wil je iets in je dag veranderen, begin dan met een ritueel in plaats van met een voornemen. Zo doe ik het.

Kies één ding. Eén gedrag dat je wilt veranderen.

Geef het een vast moment en een vaste plek. Hetzelfde tijdstip, dezelfde hoek van het huis.

Bedenk een volgorde en houd je er precies aan. In proeven met chocolade en limonade genoten mensen meer na vaste, herhaalde handelingen dan na willekeurige gebaren (15).

Doe het zelf. In dezelfde proeven werkte zelf doen beter dan toekijken (15).

Geef het tijd. Eerst is het proberen. Dan wordt het een gewoonte. En op een dag zit het in je systeem. Dat zijn voor mij de sterkste gewoontes.

En reken erop dat het een keer verandert.

Volgend jaar loopt mijn oudste niet meer mee. Gelukkig heb ik mijn jongste nog, om eraan te wennen. Ik loop erachteraan zolang het mag.

Mijn eigen avond begint in de HUG. Zo hebben we hem ook bedoeld: hij staat op zijn vaste plek en is er op het moment dat jij hebt gekozen, zonder opwarmen. Dan is beginnen het makkelijkste deel van je ritueel.

Reset. Every Day.